Son Dakika Haberler

Eylül’de üç gün: Şili / Hüseyin ORTAK

Eylül’de üç gün: Şili / Hüseyin ORTAK
Okunma : Yorum Yap

Eylül’de üç gün: Şili

11 Eylül 1973 Şili’de Askeri Darbe

Hüseyin ORTAK yazdı:

Şili’de 1970‘in başlarında Eduardo Frei Montalva hükümetinin yaptığı reformlar ters tepmeye başlamış, tarım reformu ise büyük toprak ağalarının baskısıyla istenilen başarıyı sağlayamamıştı. 1970 seçimlerine Şili’de bu olumsuzlukların getirdiği problemlerle girildi. Sosyal ve ekonomik krizin içindeyken yapılan seçimlere, Sosyalist ve Komünistlerin birleşmesiyle kurulan Unidad Popular, doktor olan Salvador Allende‘yi aday gösterdi. 4 eylül 1970 yılında yaklaşık olarak 3.5 milyon seçmenin katıldığı seçimde Allende oyların %36,63’ünü alarak 39 bin oy farkıyla seçimi kazandı.

Allende’nin seçimleri kazanması bazı kesimlerde şok etkisi yaratmış, ABD ile ticari ilişkileri güçlü olan bu kesimler Allende’nin başkanlığını engelleme yolları aramaya başlamışlardı. ABD Başkanı Richard Nixon da Allende’nin başkanlığının engellenmesi talimatını vermişti. Şili’de 24 Ekim’de Kongre, 4 Eylül seçimlerinin geçerli ya da geçersiz olacağı konusundaki kararını açıklamadan önce, CIA yönetiminde iki plan hazırlanır: Track One ve Track Two.

Track One planına göre; kongre, Allende’nin galibiyetini yok sayacak, teknokratlardan kurulu bir hükümet göreve getirilip, erken seçim ilan edilecekti. Allende, parlementoda Hristiyan Demokratların desteğini de alınca plan geçerliliğini kaybetti.

Trak Two planı ise silahlı kuvvetleri harekete geçirip seçimlere müdahale edilmesi üzerineydi. Bu amaçla General Roberto Viaux’un başında olduğu grup, ordunun seçim sürecine müdahale etmek ve Allende’nin seçilmesinin engelleyemeyenler, bu kez Allende’nin göreve başlamasını engellemek için yapılan bütün baskılara direnen ve orduyu siyaset dışında tutan kararlı Genelkurmay Başkanı Rene Schneider’i kaçırıp bir kaos ortamı yaratmak amacıyla harekete geçtiler. Kaçırma sırasında General Schneider’in korumaları direnince silahlı çatışma yaşandı ve General Schneider hayatını kaybetti.

General Schneider doktrini olarak da bilinen ve orduyu anayasal sınırlar içinde tutulmasını savunan bir komutandı. 1970 yılında yapılan bir komuta toplantısında şu sözlerle görüşlerini ifade etmiştir:

“Silahlı kuvvetler siyasi iktidara giden bir yol ne de bu iktidara bir alternatif değildir. Siyasetin düzenli çalışmasını garanti altına almak için mevcutturlar. sistemi ve savunması dışında herhangi bir amaçla güç kullanılması vatana ihanet teşkil eder.”

Suikastten sonra yerine General Prats atandı ve General Prats da aynı doktrine bağlı ve anayasacı bir subay olarak istifasına kadar görevde kaldı. Prats’ın görevinden istifa edip Allende’nin askerlerle birlikte kurduğu kabineye bakan olarak katılmasıyla boşalan Genel Kurmay Başkanlığına Agusto Pinochet atandı.

Kissenger tarafından “güney yarımküredeki en büyük sorun” olarak tanımlanan Allende, bu komplo ve kaos ortamında seçilmiş hükümet çalışmaya başlar. Allende’nin ilk önceliği Şilili çocukların daha iyi şartlarda yaşamasını sağlamaktı. Bu amaçla çocuklara her gün yarım litre süt verilmesini sağladı. Kreşlerin sayısının arttırılması için emir verdi. Bu arada diğer önemli önemli hedefler ücretlerin arttırılması ve sanayi ve tarımda önemli reformlar yapmaktı. Bu amaçla kendinden önceki başkanların da gündeminde olan tarım alanlarının tekrar yapılandırılması ve yeniden paylaştırılmasına hız verildi. 16 adet banka kamulaştırıldı.

İlk altı ayında toprak ve fabrika işgalleriyle halk hareketi yükselir. Bunlarla birlikte 1973 yılında kurulan ve etkinliğini Pinochet diktatörlüğü koşullarında da sürdüren Latin Amerika’nın Tupamaroslar kadar dikkat çekici şehir gerillası hareketi MIR Santiago da seri banka soygunlarına başlamış (MIR buna kamulaştırma adını veriyormuş) elde edilen paraları Şili’deki yoksullara dağıtmaya başlamıştır.

Bir yıl sonra yapılan yerel seçimlerde Unidat Popular belediye seçimlerinde yüzde 50 oy oranına ulaşır. Allende daha önce ilan ettiği “millileştirme” programını 11 Temmuz’da yasalaştırır ve böylece dünya bakır ihtiyacının büyük kısmını karşılayan madenler Amerikan şirketlerinden bedelsiz alınarak kamulaştırılır. Bu kamulaştırma silsilesine bir yıl içinde 150 büyük sanayi işletmesiyle kredi sistemini yöneten bankalar da eklenir. Kamulaştırma programı sürerken öte yandan da 2,4 milyon hektar toprak halka dağıtılır ve ücretlerde yüzde 40’lık artış gerçekleşir.

73 Mart’ında yapılan genel seçimlerde Allende, halkın yüzde 44’ünün oyuyla yeniden başkan seçilir. Artık Şili sağı ve ABD darbe hazırlıklarına başlarlar. Şili’nin önemli destekçileri Fransa ve Franco İspanyası kredi akışını yavaşlatınca kamulaştırma ve toprak reformu yorgunu ülkede ekonomik durgunluk belirtileri başlar. CIA Şili’li iş çevrelerini ekonomik yıkım programı sürdürmeleri için fonlamaya başlar. Ülkenin önemli zenginleri varlıklarını satıp paralarıyla birlikte yurt dışına taşınmaya başlarlar. Sağcı muhalefet ve sermaye iş birliğiyle hükümet karşıtı grevler örgütlenir, CIA’in fonladığı muhalefet partileri sokaklarda eylemler yaparlar.

Sosyolog Walden Bello, 1972’de Santiago’da bu eylemlerle ilgili izlenimlerini The Nation’daki makalesinde şöyle anlattır:

“Büyük çoğunlukla beyaz, sağcı olan kalabalıkların yüzlerine baktım, İtalya ve Almanya sokaklarını ele geçiren faşist ve Nazi eylemlerindeki aynı öfkeli yüzleri hayal ettim. Röportaj yaptığım sağcıların çoğu Hıristiyan Demokratlardı, hemen hemen hepsi sola düşmanlık konusunda sabit fikirliydi.”

Sağ ve sol çatışmaları günlük hayatı önemli ölçüde etkilemektedir. 29 Haziran’da bir Tankçı Albayın darbe girişimini önleyen Allende, Pinochet’i Genelkurmay Başkanı yapar. ABD donanması darbeden beş gün önce 6 Eylül’de Şili ordusuyla yapacağı ortak tatbikat gerekçesiyle Şili sahillerine konuşlanır.

11 Eylül darbe günü önce Şili donanma merkezi olan Valparaiso’da donanmanın Allende yanlısı subayları katledilir. O sırada Allende başkanlık sarayında direnmektedir. Saat 08.45’de ise sarayın radyo vericisinden yaptığı çağrıda, “Beni dinleyen yoldaşlar, durum vahim. Silahlı kuvvetlerin çoğunluğunun katıldığı bir darbeyle karşı karşıyayız” diye seslenir. Aynı gün saat 14:30’da Salvador Allende’nin öldüğüne dair sağlık raporu yayınlanır ve akşam üstü saat 18.00’da Agusto Pinochet’in yemin ederek yakın zamanlara kadar sürecek olan dönemi başlar.

Tarih, güçlülerin eliyle yazılır derler…

Bugün Şili’deki darbenin perde arkası ilişkilerini, CIA’nın döktüğü paraları, gizliliği kalkan internette bile kitap satış sitelerinde kolayca bulunan Kissinger Raporlarından, Başkan Nixon, Dışişleri Bakanı Kissinger ve Dönemin CIA başkanıyla büyük bir arsızlıkla yaptıkları telefon görüşmelerinin zabıtlarından öğrenebilirsiniz. Peter Kornbluh’un 2003 tarihli The Pinochet File isimli kitabı konuya ilişkin belgeleri fazlasıyla içermektedir.

Şili’deki darbenin tarihi ve perde arkası iliskileri birlikte incelendiğinde ABD’nin bölgedeki bir güç oyunu olarak ürkütücü bir tarihsel öykü olarak görünüyor. Bu görünümle birlikte, aynı zamanda, ABD tarafından yerli iş birlikçilerin işlevleri sona erince, nasıl değersiz bir nesneymiş gibi gözden çıkarıldığı ve deyim yerindeyse adeta ABD’de çok yaygın olan “Garage Sale” yoluyla hızlıca ve ucuz bir şekilde elden çıkarıldığının da iyi bir örneğini teşkil etmektedir.

Pinochet’in son yıllarındaki yargılanma korkusu ve huzursuzluğu ve son nefesini bu tedirginlikler içinde vermiş olması bunun iyi bir örneği olarak tarihteki yerini almıştır.

YORUMLAR (İLK YORUMU SİZ YAZIN)

canlı sohbet hattı hint filmleri bahis siteleri beylikdüzü escort teen porno bahis sitesi seks hikayeleri seks hikayeleri seks hikayeleri seks hikayeleri